ಸಾರಿಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಮಹಾಮೌದ್ಗಲ್ಯಾಯನ: ಬುದ್ಧರ ಅಗ್ರ ಶಿಷ್ಯರು

ಪಾಲಿ ಹೆಸರುಗಳು: ಸಾರಿಪುತ್ತ ಮತ್ತು ಮಹಾಮೊಗ್ಗಲ್ಲಾನ. ಈ ಲೇಖನ ಪಾಲಿ ತ್ರಿಪಿಟಕ, ಅಟ್ಠಕಥೆಗಳು, ಮಹಾಯಾನ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ.

ಬುದ್ಧನ ಸಂಘದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಭಿಕ್ಷುಗಳಿದ್ದರೂ “ಅಗ್ರ ಶ್ರಾವಕ” (ಮುಖ್ಯ ಶಿಷ್ಯ) ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದವರು ಇಬ್ಬರೇ: ಸಾರಿಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಮಹಾಮೌದ್ಗಲ್ಯಾಯನ. ಇವರು ಬಾಲ್ಯದ ಗೆಳೆಯರು. ಒಟ್ಟಿಗೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕಿ, ಒಟ್ಟಿಗೇ ಬುದ್ಧನ ಬಳಿ ಬಂದು, ಬುದ್ಧನ ಪರಿನಿರ್ವಾಣಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೊದಲು ಬಹುತೇಕ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಲೋಕ ಬಿಟ್ಟರು. ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಬುದ್ಧನ “ಬಲಗೈ” ಮತ್ತು “ಎಡಗೈ” ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ವಾಡಿಕೆ.

ಹುಟ್ಟು ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಯ

ಇಬ್ಬರೂ ಮಗಧ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಗೃಹದ ಸಮೀಪದ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಸಾರಿಪುತ್ರನು ನಾಲಕ ಗ್ರಾಮದ (ಉಪತಿಸ್ಸ ಗ್ರಾಮ) ರೂಪಸಾರಿ ಎಂಬ ತಾಯಿಯ ಮಗನಾದ ಕಾರಣ “ಸಾರಿಯ ಪುತ್ರ” ಎನಿಸಿದನು; ಹುಟ್ಟುಹೆಸರು ಉಪತಿಸ್ಸ. ಮೌದ್ಗಲ್ಯಾಯನನ ಹುಟ್ಟುಹೆಸರು ಕೋಲಿತ; ಅವನ ತಾಯಿ ಮೊಗ್ಗಲಿ ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ಕಾರಣ “ಮೊಗ್ಗಲ್ಲಾನ”. ಅಟ್ಠಕಥೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡೂ ಕುಟುಂಬಗಳ ನಡುವೆ ಏಳು ತಲೆಮಾರುಗಳ ಸ್ನೇಹವಿತ್ತು. ಇಬ್ಬರೂ ಪ್ರತಿಭಾವಂತರು, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು, ಸಾವಿರಾರು ಯುವಕರ ನಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು.

ಒಂದು ದಿನ ರಾಜಗೃಹದ ಗಿರಿಗ್ರಜ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಜನರ ನಗು-ಆಟ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, “ನೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತಾರೆ” ಎಂಬ ಅರಿವು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿತು ಎಂದು ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸಂಸಾರ ತ್ಯಜಿಸಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಮಾರ್ಗ ಹುಡುಕಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಅಂದಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪರಿವ್ರಾಜಕ ಗುರು ಸಂಜಯ ಬೆಲಟ್ಠಿಪುತ್ತನ ಶಿಷ್ಯರಾದರು. ಸಂಜಯನು ಸಂದೇಹವಾದಿ; ಪರಲೋಕ, ಕರ್ಮಫಲ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬೇಗನೆ ಅವನ ಜ್ಞಾನ ತಮಗೆ ಸಾಲದು ಎಂದು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಅನಿಸಿತು. ಆಗ ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಮಾತು ಕೊಟ್ಟರು: “ಯಾರಿಗೆ ಮೊದಲು ಜ್ಞಾನಪದವಿ ಸಿಗುವುದೋ, ಅವನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ತಿಳಿಸಬೇಕು.”

ಬುದ್ಧನೊಂದಿಗೆ ಭೇಟಿ

ಒಂದು ದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ರಾಜಗೃಹದಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷೆಗೆ ಹೊರಟ ಅಸ್ಸಜಿ (ಅಶ್ವಜಿತ್) ಅವರನ್ನು ಸಾರಿಪುತ್ರನು ಕಂಡನು. ಅವನು ಬುದ್ಧರ ಮೊದಲ ಪಂಚವರ್ಗೀಯ ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು. ಅವನ ಶಾಂತ ನಡೆ, ಪ್ರಸನ್ನ ಮುಖ ನೋಡಿ ಪ್ರಭಾವಿತನಾದ ಸಾರಿಪುತ್ರನು ಭಿಕ್ಷೆ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ಕಾದು, ನಂತರ ಅವನ ಗುರು ಯಾರು, ಅವರ ಬೋಧನೆ ಏನು ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ತಾವು ಇನ್ನೂ ಹೊಸಬರು ಎಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳಿ ಅಸ್ಸಜಿ ಬೋಧನೆಯ ಸಾರವನ್ನು ಒಂದೇ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು. ಅದರ ಭಾವಾರ್ಥ: “ಕಾರಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳ ಕಾರಣವನ್ನು ತಥಾಗತನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಅವುಗಳ ನಿರೋಧವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ”.

ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕ್ಷಣವೇ ಸಾರಿಪುತ್ರನಿಗೆ ಸೋತಾಪನ್ನ (ಧಮ್ಮದ ಮೊದಲ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ) ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ “ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಪ್ಪಭವಾ” ಪದ್ಯ ಮುಂದೆ ಬೌದ್ಧ ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ, ಸ್ತೂಪ, ಪ್ರತಿಮೆಗಳ ಒಳಗೆ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸೂತ್ರವಾಯಿತು; ಭಾರತ, ಶ್ರೀಲಂಕಾ, ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಫಲಕಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ.

ಸಾರಿಪುತ್ರನು ಗೆಳೆಯ ಕೋಲಿತನ ಬಳಿ ಹೋದನು. ಅವನ ಮುಖದ ಕಳೆ ನೋಡಿಯೇ “ಜ್ಞಾನ ಸಿಕ್ಕಿತೇ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದ ಕೋಲಿತನು ಅದೇ ಪದ್ಯ ಕೇಳಿ ತಾನೂ ಸೋತಾಪನ್ನನಾದನು. ಇಬ್ಬರೂ ಗುರು ಸಂಜಯನಿಗೆ ವಿಷಯ ತಿಳಿಸಿ ಜೊತೆಗೆ ಬರಲು ಕರೆದರು. ಸಂಜಯನು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು. ಸುಮಾರು 250 ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಇವರೊಡನೆ ಹೊರಟರು. ವೇಣುವನದಲ್ಲಿದ್ದ ಬುದ್ಧರು ದೂರದಿಂದಲೇ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು, “ಇಗೋ, ನನ್ನ ಅಗ್ರ ಶ್ರಾವಕ ಜೋಡಿ ಬರುತ್ತಿದೆ” ಎಂದು ಭಿಕ್ಷುಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನೆಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರಿಗೂ “ಏಹಿ ಭಿಕ್ಖು” ಎಂಬ ಆಹ್ವಾನದಿಂದ ದೀಕ್ಷೆ ಸಿಕ್ಕಿತು.

ಅರಹಂತ ಸ್ಥಿತಿ: ಮೌದ್ಗಲ್ಯಾಯನನು ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದ ಏಳನೇ ದಿನ, ಸಾರಿಪುತ್ರನು ಹದಿನೈದನೇ ದಿನ ಅರಹಂತರಾದರು ಎಂದು ಬೌದ್ಧ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಬುದ್ಧನೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧದ ಸ್ವರೂಪ

ಗುರು-ಶಿಷ್ಯ ಸಂಬಂಧ. ಇಬ್ಬರೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿದ್ವಾಂಸರಾಗಿದ್ದರೂ ಬುದ್ಧರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿನಯದಿಂದ ಗುರುವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಸಾರಿಪುತ್ರನು ತ್ರಿಪಿಟಕದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧರಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಸಿಂಹನಾದ ಸುತ್ತವು ಗುರುವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಅವನ ಅಪಾರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ. ಸಾರಿಪುತ್ರನು ಪ್ರಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ (ಪಞ್ಞಾ) ಅಗ್ರಗಣ್ಯನೆಂದು, ಮೌದ್ಗಲ್ಯಾಯನನು ಧ್ಯಾನಜನ್ಯ ಋದ್ಧಿ ಶಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ (ಇದ್ಧಿ) ಅಗ್ರಗಣ್ಯನೆಂದು ಬುದ್ಧರೆ ಘೋಷಿಸಿದರು (ಅಂಗುತ್ತರ ನಿಕಾಯ).

ತಾಯಿ-ಸಾಕುತಾಯಿಯ ಉಪಮೆ. ಮಜ್ಝಿಮ ನಿಕಾಯದ ಸಚ್ಚವಿಭಂಗ ಸುತ್ತದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧರು ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಹೀಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ: ಸಾರಿಪುತ್ರನು ಜನ್ಮ ಕೊಡುವ ತಾಯಿಯಂತೆ (ಶಿಷ್ಯರನ್ನು ಸೋತಾಪನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕರೆತರುವವನು), ಮೌದ್ಗಲ್ಯಾಯನನು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸಾಕುವ ಸಾಕುತಾಯಿಯಂತೆ (ಶಿಷ್ಯರನ್ನು ಅಂತಿಮ ಗುರಿಯವರೆಗೆ ಬೆಳೆಸುವವನು).

ಸಂಘದ ನಾಯಕತ್ವ. ಹೊಸ ಭಿಕ್ಷುಗಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ, ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ವಿನಯ ಕಲಿಸುವುದು ಇವರ ಹೊಣೆ. ಬುದ್ಧನ ಮಗ ರಾಹುಲನ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಸಾರಿಪುತ್ರರೇ ಎಂದು ವಿನಯ ಪಿಟಕ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದೇವದತ್ತನು ಸಂಘವನ್ನು ಒಡೆದು ಸುಮಾರು ಐನೂರು ಭಿಕ್ಷುಗಳನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ದಾಗ, ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಹೋಗಿ ಅವರನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆತಂದರು ಎಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧನು ಆರೋಗ್ಯ ಅಥವಾ ಇತರ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಸಾರಿಪುತ್ರನು ಸಂಘಕ್ಕೆ ಧಮ್ಮೋಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.

ಸೌಮ್ಯತೆ. ಒಬ್ಬ ಭಿಕ್ಷುವು ಸಾರಿಪುತ್ರನು ತನ್ನನ್ನು ಹೊಡೆದನೆಂದು ಸುಳ್ಳು ದೂರು ಕೊಟ್ಟಾಗ, ಸಾರಿಪುತ್ರನು ಕೋಪಿಸದೆ ಶಾಂತನಾಗಿ ಇದ್ದ. ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು “ಭೂಮಿಯಂತೆ” ಸಹನಶೀಲವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ. ಇದು ಅವನ ಸಂಯಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉದಾಹರಣೆ. ಮೌದ್ಗಲ್ಯಾಯನನು ಅಹಂಕಾರಿ ನಾಗರಾಜ ನಂದೋಪನಂದನ ಗರ್ವವನ್ನು ತನ್ನ ಋದ್ಧಿಯಿಂದ ಅಡಗಿಸಿ ಬುದ್ಧಶರಣಕ್ಕೆ ತಂದನೆಂಬ ಕಥೆ ಇದೆ.

ಅಂತಿಮ ದಿನಗಳು

ಸಾರಿಪುತ್ರ. ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧನಿಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ಪರಿನಿರ್ವಾಣ ಹೊಂದಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಬುದ್ಧನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ತನ್ನ ಹುಟ್ಟೂರು ನಾಲಕಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಒಮ್ಮೆ ಬುದ್ಧನ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದಿದ್ದ ತನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಧಮ್ಮ ಬೋಧಿಸಿ ಸೋತಾಪನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಂದು, ತಾನು ಹುಟ್ಟಿದ ಕೋಣೆಯಲ್ಲೇ ಕಾಲವಾದನು ಎಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅವನ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಶಿಷ್ಯ ಚುಂದನು ಬುದ್ಧನಿಗೆ ತಂದನು. ಬುದ್ಧನು ಅದರ ಮೇಲೆ ಸ್ತೂಪ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸೂಚಿಸಿದನು.

ಮೌದ್ಗಲ್ಯಾಯನ. ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ಮಗಧದ ಕಾಳಶಿಲಾ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಿ ಪರಿವ್ರಾಜಕರು ಕಳುಹಿಸಿದ ದರೋಡೆಕೋರರು ಅವನ ಮೇಲೆ ಹಲ್ಲೆ ಮಾಡಿ ಕೊಂದರು. ಪಾಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು ಇದನ್ನು ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದ ಕರ್ಮದ ಫಲ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ.

ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಬುದ್ಧನು ಸಭೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಇವರಿಲ್ಲದೆ ಸಭೆ ಬರಿದಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನೆಂದು ಸಂಯುತ್ತ ನಿಕಾಯದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಧಮ್ಮ ಮಾತ್ರ ಶಾಶ್ವತ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದನು.

ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಬಲವರ್ಧನೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ

(ಅ) ಬೌದ್ಧಿಕ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ. ಆ ಕಾಲದ ಪ್ರಭಾವಿ ವಿದ್ವಾಂಸ ಯುವಕರು ಮತ್ತು ಸಂಜಯನ ಶಿಷ್ಯರ ಬಹುಭಾಗ ಬುದ್ಧನ ಕಡೆ ಬಂದದ್ದು ಮಗಧದ ಬೌದ್ಧಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಗೌರವ ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು.

(ಆ) ಧಮ್ಮದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮತ್ತು ವರ್ಗೀಕರಣ. ಸಂಗೀತಿ ಸುತ್ತ, ದಸುತ್ತರ ಸುತ್ತ (ದೀಘ ನಿಕಾಯ), ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸುತ್ತ, ಮಹಾಹತ್ಥಿಪದೋಪಮ ಸುತ್ತ (ಮಜ್ಝಿಮ ನಿಕಾಯ) ಮುಂತಾದವು ಸಾರಿಪುತ್ರನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬೋಧನೆಗಳನ್ನು ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿ ನೆನಪಿಡಲು ಸುಲಭಗೊಳಿಸಿದ ಕೃತಿಗಳು. ಥೇರವಾದ ಪರಂಪರೆ ಅವನನ್ನು ಅಭಿಧಮ್ಮ ವಿಶ್ಲೇಷಣಾ ಪದ್ಧತಿಯ ಮೂಲ ಪ್ರವರ್ತಕನೆಂದು ಗೌರವಿಸುತ್ತದೆ. ಚೀನೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದ “ಶಾರಿಪುತ್ರಾಭಿಧರ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರ” ಧರ್ಮಗುಪ್ತಕ ಪಂಥಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಇದೇ ಪರಂಪರೆಯ ಗ್ರಂಥ. ಇದರ ನಿಜವಾದ ಕರ್ತೃತ್ವ ವಿದ್ವಾಂಸರಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆಯ ವಿಷಯ.

(ಇ) ಸಂಘ ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ. ಹೊಸ ಭಿಕ್ಷುಗಳ ತರಬೇತಿ, ಸಂಘದ ಒಡಕು ತಡೆಯುವುದು, ವಿನಯ ನಿಯಮಗಳ ಜಾರಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುವುದು ಸಂಘವು ಬುದ್ಧನ ನಂತರವೂ ಉಳಿಯಲು ಬುನಾದಿಯಾಯಿತು. ವಿನಯ ಪಿಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾತಿಮೋಕ್ಷ ನಿಯಮಗಳು ಬೇಕೆಂದು ಬುದ್ಧನಿಗೆ ಸಾರಿಪುತ್ರನು ವಿನಂತಿಸಿದ ಪ್ರಸಂಗ ಬರುತ್ತದೆ.

(ಈ) ಮಹಾಯಾನ ಸಾಹಿತ್ಯ. ಪ್ರಜ್ಞಾಪಾರಮಿತಾ ಹೃದಯ ಸೂತ್ರ (ಅವಲೋಕಿತೇಶ್ವರನು “ಶಾರಿಪುತ್ರ” ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುವ ಸೂತ್ರ), ಸದ್ಧರ್ಮ ಪುಂಡರೀಕ ಸೂತ್ರ, ವಿಮಲಕೀರ್ತಿ ನಿರ್ದೇಶ ಸೂತ್ರ ಮತ್ತು ಸುಖಾವತೀವ್ಯೂಹ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರಿಪುತ್ರನು ಸಂವಾದದ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ. ಈ ಸೂತ್ರಗಳು ಭಾರತದಿಂದ ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ, ಚೀನಾ, ಕೊರಿಯಾ, ಜಪಾನ್, ಟಿಬೆಟ್‌ಗೆ ಹೋದ ಕಾರಣ ಅವನ ಹೆಸರೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿತು.

(ಉ) ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾದ ಹಬ್ಬಗಳು. ಮಹಾಯಾನ “ಉಲ್ಲಂಬನ ಸೂತ್ರ” ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಮೌದ್ಗಲ್ಯಾಯನನು (ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಮುಲಿಯನ್, ಜಪಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೊಕುರೆನ್) ನರಕದಲ್ಲಿ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ತಾಯಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಂಘಕ್ಕೆ ದಾನ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಥೆಯೇ ಚೀನಾದ “ಘೋಸ್ಟ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್” ಮತ್ತು ಜಪಾನ್‌ನ “ಒಬೊನ್” ಹಬ್ಬಗಳ ಬೌದ್ಧ ಆಧಾರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಕಥೆ ಬಹುಶಃ ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿರಬಹುದು ಎಂಬ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೂ ಇದೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಇದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲ, ನಂತರದ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಕಥನ.

(ಊ) ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಪುರಾವೆ. 1851ರಲ್ಲಿ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಕನ್ನಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಮ್ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಡ್ರಿಕ್ ಮೈಸೀ ಅವರು ಸಾಂಚಿಯ ಸ್ತೂಪ ಸಂಖ್ಯೆ 3ರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಶಿಲಾ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ “ಸಾರಿಪುತಸ” ಮತ್ತು “ಮಹಾಮೊಗಲಾನಸ” ಎಂದು ಕೆತ್ತಿತ್ತು. ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ಗೆ ಒಯ್ಯಲಾಗಿತ್ತು. ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ಮಹಾಬೋಧಿ ಸಂಘದ ಪ್ರಯತ್ನದ ಫಲವಾಗಿ 1952ರಲ್ಲಿ ಅವು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮರಳಿದವು. ಅವನ್ನು ಶ್ರೀಲಂಕಾ, ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್ ಮುಂತಾದ ಏಷ್ಯಾದ ಹಲವು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜನರ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಒಯ್ದ ನಂತರ ಸಾಂಚಿಯ ಚೇತಿಯಗಿರಿ ವಿಹಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಇವರಿಬ್ಬರ ಐತಿಹಾಸಿಕತೆಗೆ ಬಲವಾದ ಪುರಾವೆ.

ಭಾರತ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ

ಇಬ್ಬರೂ ಭಾರತದ ಹೊರಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ ದಾಖಲೆಯಿಲ್ಲ. ಅವರ ಪ್ರಭಾವ ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿತು:

ಗಂಗಾ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ. ಮಗಧ, ಕೋಸಲ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಘವನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿ, ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯರನ್ನು ಧಮ್ಮದತ್ತ ಸೆಳೆದು, ಬೋಧನೆಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚೌಕಟ್ಟು ನೀಡಿದರು. ಶ್ರಾವಸ್ತಿಯ ಅನಾಥಪಿಂಡಿಕ ಮುಂತಾದ ದಾನಿಗಳೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧ ಸಂಘಕ್ಕೆ ಸ್ಥಿರ ಆಶ್ರಯ ತಂದಿತು.

ನಂತರದ ಪ್ರಸಾರ. ಬುದ್ಧನ ನಂತರ ಮೂರು ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೌರ್ಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಅಶೋಕನು ಧರ್ಮ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ರಾಯಭಾರಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಸಾರಿಪುತ್ರನ ಅಭಿಧಮ್ಮ-ವರ್ಗೀಕರಣ ಪರಂಪರೆ ಥೇರವಾದ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಶ್ರೀಲಂಕಾ, ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್, ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್, ಕಾಂಬೋಡಿಯಾಗಳಿಗೂ, ಸರ್ವಾಸ್ತಿವಾದ ಮತ್ತು ಮಹಾಯಾನ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಕಾಶ್ಮೀರ, ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ, ಚೀನಾ, ಕೊರಿಯಾ, ಜಪಾನ್‌ಗಳಿಗೂ ತಲುಪಿತು.
ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಂಬಂಧ. ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳು ಮಸ್ಕಿ, ಬ್ರಹ್ಮಗಿರಿ, ಸಿದ್ದಾಪುರ, ಜಟಿಂಗ ರಾಮೇಶ್ವರ, ಗವಿಮಠ, ಪಾಲ್ಕಿಗುಂಡು, ನಿಟ್ಟೂರು, ಉದೆಗೋಳಂ ಮುಂತಾದೆಡೆ ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಕಲಬುರಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸನ್ನತಿ-ಕನಗನಹಳ್ಳಿ ಸ್ತೂಪವು ಬೌದ್ಧ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರ. ಮಹಾವಂಶದ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರನೇ ಸಂಗೀತಿಯ ನಂತರ ರಕ್ಖಿತ ಥೇರರು ವನವಾಸಿ (ಬನವಾಸಿ)ಗೂ, ಮಹಾದೇವ ಥೇರರು ಮಹಿಷಮಂಡಲಕ್ಕೂ ಧರ್ಮಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಹೀಗೆ ಈ ಇಬ್ಬರು ಅಗ್ರ ಶಿಷ್ಯರು ರೂಪಿಸಿದ ಸಂಘ ಪರಂಪರೆಯ ಫಲ ಕನ್ನಡ ನಾಡಿಗೂ ತಲುಪಿತು.

ಇಬ್ಬರ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧ

ಇವರ ಸ್ನೇಹ ಜೀವನಪರ್ಯಂತ ಉಳಿಯಿತು. ಇಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಪೂರಕವಾಗಿ ಕಂಡರು: ಒಬ್ಬನು ಜ್ಞಾನದ ಆಳ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ. ಸಂವಾದ ರೂಪದ ಸುತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿ ಕಲಿಯುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧನು ಅವರನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದ ಜೋಡಿಯಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿ, ಇತರ ಭಿಕ್ಷುಗಳಿಗೆ “ಇವರಂತೆ ಇರಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ” ಎಂದು ಹೇಳಿದನೆಂದು ಅಂಗುತ್ತರ ನಿಕಾಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಯ ಮಾತು

ಬುದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಪ್ರವರ್ತಕ; ಸಾರಿಪುತ್ರ ಅದರ ಬೌದ್ಧಿಕ ಆಧಾರಸ್ತಂಭ; ಮೌದ್ಗಲ್ಯಾಯನ ಅದರ ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಕರುಣೆಯ ಪ್ರತೀಕ. ಗೆಳೆತನ, ಜ್ಞಾನದ ಹುಡುಕಾಟ, ವಿನಯ ಮತ್ತು ಗುರುಭಕ್ತಿಯ ಅಪರೂಪದ ಸಂಗಮವಾಗಿ ಈ ಜೋಡಿ ಇಂದಿಗೂ ಏಷ್ಯಾದ ಬೌದ್ಧರಿಗೆ ಆದರ್ಶ.

ಡಾ ಎನ್ ಮೌರ್ಯ