ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು: ರಾಜೀನಾಮೆ ಪರಿಹಾರವೇ ಅಥವಾ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪುನಾರಚನೆ ಅನಿವಾರ್ಯವೇ?

ನವದೆಹಲಿ: ಕೇಂದ್ರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ, ಆಯುಕ್ತರ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ ಹಾಗೂ ನೇಮಕಾತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಕುರಿತು ಎದ್ದಿರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ದೇಶದ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಗಳ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ರಾಜೀನಾಮೆಗೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿರುವ ಒತ್ತಾಯಗಳ ನಡುವೆಯೇ, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಬದಲಾವಣೆಗಿಂತ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಅಗತ್ಯದ ಕುರಿತು ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.

ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರೊಬ್ಬರು ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ ಖಚಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ನೇಮಕಾತಿಯೂ ಅದೇ ಕಾನೂನು ಚೌಕಟ್ಟಿನಡಿ ನಡೆದರೆ ಈಗ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತಿರುವ ಆತಂಕಗಳು ಮುಂದುವರಿಯಬಹುದು. ಹೀಗಾಗಿ ರಾಜೀನಾಮೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ರಚನೆ, ನೇಮಕಾತಿ ವಿಧಾನ ಹಾಗೂ ಆಯುಕ್ತರಿಗೆ ನೀಡಿರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಅಗತ್ಯದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎದುರಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಗಳು ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದು ಅವರ ಹಕ್ಕಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚರ್ಚೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವು ಕೇವಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ರಾಜೀನಾಮೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಕುರಿತ ಚರ್ಚೆಗೂ ಕಾರಣವಾಗಬೇಕೆಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಆಯುಕ್ತರ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಸಮಾನತೆ

ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ 324ನೇ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ಚುನಾವಣೆಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ, ನಿರ್ದೇಶನ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣದ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ವಿಧಿಯ ಐದನೇ ಉಪವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಮತ್ತು ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ಪದಚ್ಯುತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ವಿಭಿನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಗಳಿವೆ. ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಸತ್ತಿನ ವಿಶೇಷ ಬಹುಮತದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರ ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಬಹುದು. ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ಶಿಫಾರಸಿನ ಮೇರೆಗೆ ವಜಾಗೊಳಿಸಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ.

ಈ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ಕುರಿತು ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವೇ 2004ರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಆಯುಕ್ತರಿಗೂ ಸಮಾನ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುವಂತೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತ್ತು. 2015ರಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ಆಯೋಗವೂ ಇದೇ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿತ್ತು. ಮೂವರು ಆಯುಕ್ತರಿಗೂ ಸಮಾನ ಪದಚ್ಯುತಿ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡಲು ಸಂವಿಧಾನದ 324ನೇ ವಿಧಿಗೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಪ್ರಸ್ತಾವವು ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿದೆ.

ನೇಮಕಾತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಭಾವದ ಪ್ರಶ್ನೆ

ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೂ ಈಗ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಪರಿಶೀಲನೆಯಲ್ಲಿದೆ. 2023ರ ಮಾರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನೀಡಿದ್ದ ತೀರ್ಪಿನ ಪ್ರಕಾರ, ಸಂಸತ್ತು ಹೊಸ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವವರೆಗೆ ಪ್ರಧಾನಿ, ಲೋಕಸಭೆಯ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಸಮಿತಿಯ ಮೂಲಕ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ನೇಮಿಸಲು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿತ್ತು.

ಆದರೆ ಅದೇ ವರ್ಷ ಸಂಸತ್ತು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ ಹೊಸ ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯ ಬದಲಿಗೆ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡುವ ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವರಿಗೆ ಸ್ಥಾನ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಮೂವರು ಸದಸ್ಯರ ಆಯ್ಕೆ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಿಂಧುತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಸಲ್ಲಿಸಲಾದ ಅರ್ಜಿಗಳನ್ನು 2026ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 23ರಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ದ್ವಿಸದಸ್ಯ ಪೀಠವು ಸೂಕ್ತ ದೊಡ್ಡ ಪೀಠ ರಚನೆಯ ಪರಿಶೀಲನೆಗಾಗಿ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದೆ.

ಅರ್ಜಿದಾರರು ಪ್ರಸ್ತುತ ಆಯ್ಕೆ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಬಹುಮತವಿರುವುದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಗೆ ಧಕ್ಕೆ ತರಬಹುದು ಎಂದು ವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಚುನಾಯಿತ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಊಹಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ವಾದವಾಗಿದೆ.

ನಿವೃತ್ತಿ ನಂತರದ ಹುದ್ದೆಗಳಿಗೂ ನಿರ್ಬಂಧದ ಪ್ರಸ್ತಾವ

ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ನಿವೃತ್ತಿಯಾದ ನಂತರ ರಾಜ್ಯಪಾಲ, ರಾಜ್ಯಸಭಾ ಸದಸ್ಯ ಅಥವಾ ಇತರ ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಹುದ್ದೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ನೇಮಕಾತಿಗಳು ಭವಿಷ್ಯದ ಹುದ್ದೆಗಳ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಬಹುದೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತವೆ.

ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿವೃತ್ತ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅವಧಿಯವರೆಗೆ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಥವಾ ರಾಜಕೀಯ ಹುದ್ದೆಗಳನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳದಂತೆ ಕಾನೂನಿನ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಬಂಧ ವಿಧಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಇಂತಹ ನಿರ್ಬಂಧದ ಅವಧಿ, ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಿಂಧುತ್ವದ ಕುರಿತು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಚರ್ಚೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.

ಚುನಾವಣಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ನಿರ್ಧಾರಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ

ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ, ಫಾರ್ಮ್-6 ಅರ್ಜಿಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ಹಾಗೂ ECINet ಸೇರಿದಂತೆ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಡಿಜಿಟಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾವವೂ ಚರ್ಚೆಗೆ ಒಳಪಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರ ತಾಂತ್ರಿಕ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸುವುದು, ಪರಿಶೀಲನೆಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮತದಾರರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮಾಹಿತಿಯ ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವುದು ಇಂತಹ ಪ್ರಸ್ತಾವಗಳ ಭಾಗವಾಗಿವೆ.

ಇದರೊಂದಿಗೆ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಪ್ರಮುಖ ನಿರ್ಧಾರಗಳಲ್ಲಿ ಆಯುಕ್ತರ ನಡುವೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಉಂಟಾದರೆ, ಸೂಕ್ತ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಮತದ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ದಾಖಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. ಇದು ಆಯೋಗದ ನಿರ್ಧಾರಗಳ ಹಿಂದಿನ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಬಹುದು.

ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಬದಲಾವಣೆಯೋ, ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸುಧಾರಣೆಯೋ?

ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇವಲ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿ ಅಥವಾ ರಾಜೀನಾಮೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿ, ಪದಚ್ಯುತಿ, ನಿವೃತ್ತಿ ನಂತರದ ಹುದ್ದೆಗಳು, ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಧಾರಗಳ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಕುರಿತು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಚರ್ಚೆಯು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳತ್ತವೂ ಗಮನ ಹರಿಸಿದೆ. ಆಯೋಗದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ, ಸರ್ಕಾರದ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉತ್ತರದಾಯಿತ್ವದ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನ ಸಾಧಿಸುವುದು ಈ ಚರ್ಚೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ.