ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಗಧ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಆಳಿದ ಹರ್ಯಂಕ ರಾಜವಂಶ (Haryanka Dynasty) ಬಹಳ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವಂಶದ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಮುಖ ದೊರೆಗಳಾದ ಬಿಂಬಿಸಾರ ಮತ್ತು ಆತನ ಮಗ ಅಜಾತಶತ್ರು, ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಯ ವಿಸ್ತರಣೆಗಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಗೌತಮ ಬುದ್ಧನ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ರಾಜಗೃಹ (ಇಂದಿನ ರಾಜಗಿರ್, ಬಿಹಾರ)ವನ್ನು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದರು.
ಬಿಂಬಿಸಾರ: ಬುದ್ಧರ ಮೊದಲ ರಾಜಾಶ್ರಯದಾತ
ಬಿಂಬಿಸಾರ ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಪೂ. 543ರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 15ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಗಧದ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನೇರಿದನು ಎಂದು ಪಾಲಿ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಆಕರಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ಬೌದ್ಧ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ ಗೌತಮನು ಗೃಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ನಂತರ, ಜ್ಞಾನೋದಯಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ, ರಾಜಗೃಹಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ಬಿಂಬಿಸಾರನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಮಹಾವಂಶ ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರಕಾರ ಇಬ್ಬರೂ ಬಾಲ್ಯದ ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿದ್ದರು ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಇದೆ. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಿಂಬಿಸಾರನು ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನಿಗೆ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಗುರಿ ಸಾಧಿಸಿದ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ರಾಜಗೃಹಕ್ಕೆ ಬಂದು ತನಗೆ ಬೋಧಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೋರಿಕೊಂಡಿದ್ದನು.
ಬುದ್ಧರಾದ ನಂತರ ಗೌತಮ ತನ್ನ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸುತ್ತಾ ರಾಜಗೃಹಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದರು. ಬಿಂಬಿಸಾರ ಮತ್ತು ಆತನ ಆಸ್ಥಾನದವರು ಬುದ್ಧರ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ ಕೇಳಿ ಸೋತಾಪನ್ನ (ಸ್ರೋತಾಪತ್ತಿ) ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಾದ ನಂತರ ಬಿಂಬಿಸಾರ ಬುದ್ಧರಿಗೆ ಮತ್ತು ಆತನ ಸಂಘಕ್ಕೆ ವೇಣುವನ (ಬಿದಿರಿನ ತೋಪು) ಎಂಬ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಿದನು. ಇದು ಬೌದ್ಧ ಸಂಘಕ್ಕೆ ಸಂದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಭೂ-ದಾನವಾಗಿ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ವೇಣುವನ ವಿಹಾರವು ಮುಂದೆ ಬುದ್ಧನ ಹಲವಾರು ವರ್ಷಾವಾಸ (ಮಳೆಗಾಲದ ವಾಸ)ಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿ, ಅನೇಕ ಮಹತ್ವದ ಧರ್ಮೋಪದೇಶಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು.
ಬಿಂಬಿಸಾರನ ಈ ಉದಾರ ನೀಡಿಕೆ ಕೇವಲ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಇದು ರಾಜಾಶ್ರಯದ ಒಂದು ಮಾದರಿಯನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಈ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಮುಂದೆ ಇತರ ರಾಜ-ಮಹಾರಾಜರೂ, ಶ್ರೀಮಂತ ವರ್ತಕರೂ ಅನುಸರಿಸಿದರು. ಬಿಂಬಿಸಾರನ ರಾಜಾಶ್ರಯದಿಂದಾಗಿಯೇ ಬುದ್ಧನ ಜೀವಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿದ್ದ ಹಲವು ಅಪಾಯಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ದೊರೆಯಿತು ಮತ್ತು ಹೊಸ ಧರ್ಮವಾದ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮಕ್ಕೆ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಥಿರತೆ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆಯಿತು ಎಂದು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.
ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ, ಬಿಂಬಿಸಾರ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದೊಂದಿಗೇ ಜೈನಧರ್ಮದ ತೀರ್ಥಂಕರ ಮಹಾವೀರರಿಗೂ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದ್ದನೆಂದು ಜೈನ ಗ್ರಂಥಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಆ ಕಾಲದ ಮಗಧ ರಾಜಸಭೆಯು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ದುರಂತವೆಂದರೆ, ಬಿಂಬಿಸಾರನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅಂತ್ಯ ದುಃಖಕರವಾಗಿತ್ತು. ಆತನ ಸ್ವಂತ ಮಗ ಅಜಾತಶತ್ರು ಸಿಂಹಾಸನದ ಆಸೆಯಿಂದ ತಂದೆಯನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದು, ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಸಾಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದನೆಂದು ಬಹುತೇಕ ಆಕರಗಳು ದಾಖಲಿಸುತ್ತವೆ (ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಪೂ. 492).
ಅಜಾತಶತ್ರು: ಆರಂಭಿಕ ವಿರೋಧದಿಂದ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ
ಅಜಾತಶತ್ರುವಿನ ಆರಂಭಿಕ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಆತ ಬುದ್ಧರ ಸೋದರಸಂಬಂಧಿಯೂ, ಬುದ್ಧರ ವಿರುದ್ಧ ಬಂಡಾಯವೆದ್ದು ಸಂಘವನ್ನು ಒಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ ದೇವದತ್ತನ ಬೆಂಬಲಿಗನಾಗಿದ್ದನು. ದೇವದತ್ತನ ಪ್ರಚೋದನೆಯಿಂದಲೇ ಅಜಾತಶತ್ರು ತನ್ನ ತಂದೆ ಬಿಂಬಿಸಾರನ ವಿರುದ್ಧ ಸಂಚು ಹೂಡಿದ್ದನೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಆದರೆ ದೇವದತ್ತನ ಪತನ ಮತ್ತು ತಂದೆಹತ್ಯೆಯ ಪಾಪಪ್ರಜ್ಞೆಯ ನಂತರ ಅಜಾತಶತ್ರುವಿನಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಕಂಡುಬಂತು. ಪಾಲಿ ಧಮ್ಮ ಗ್ರಂಥವಾದ ದೀಘ ನಿಕಾಯದ ಸಾಮಞ್ಞಫಲ ಸುತ್ತದಲ್ಲಿ, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟ ಅಜಾತಶತ್ರು ಬುದ್ಧರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸನ್ಯಾಸಿ ಜೀವನದ ಫಲಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧನಿಂದ ನೀತಿ, ಧ್ಯಾನ ಹಾಗೂ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಹಂತಗಳ ಕುರಿತು ಉಪದೇಶ ಪಡೆದ ಪ್ರಸಂಗ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ ಅಜಾತಶತ್ರು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ಶ್ರದ್ಧಾಳು ಅನುಯಾಯಿಯಾದನು ಮತ್ತು ತಂದೆಯಂತೆಯೇ ಬೌದ್ಧ ಸಂಘಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಆಶ್ರಯದಾತನಾದನು.
ಬುದ್ಧರ ಅವಶೇಷಗಳ ಹಂಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಸ್ತೂಪ ನಿರ್ಮಾಣ
ಕ್ರಿ.ಪೂ. 483ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಬುದ್ಧರ ಮಹಾಪರಿನಿರ್ವಾಣದ ನಂತರ, ಅವರ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಎಂಟು ಸಮಾನ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ, ಮಗಧದ ಅಜಾತಶತ್ರು, ಕುಶಿನಗರದ ಮಲ್ಲರು, ಕಪಿಲವಸ್ತುವಿನ ಶಾಕ್ಯರು, ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಗಣರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹಂಚಲಾಯಿತೆಂದು ಪಾಲಿ ಗ್ರಂಥಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ಅಜಾತಶತ್ರುವಿಗೆ ದೊರೆತ ಪಾಲನ್ನು ರಾಜಗೃಹದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ತೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಯಿತು. 7ನೇ ಶತಮಾನದ ಚೀನೀ ಯಾತ್ರಿಕ ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ (Xuanzang) ಕೂಡ ವೇಣುವನದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಅಜಾತಶತ್ರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸ್ತೂಪವಿತ್ತೆಂದು ತನ್ನ ಪ್ರವಾಸ ವೃತ್ತಾಂತದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆಧುನಿಕ ಪುರಾತತ್ವ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು (ಬನಗಂಗಾ ದಿಬ್ಬದ ಉತ್ಖನನ ಸೇರಿದಂತೆ) ಈ ಸ್ತೂಪದ ನಿಖರ ಸ್ಥಳ ಗುರುತಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಮುಂದುವರಿಸಿವೆ.
ಪ್ರಥಮ ಬೌದ್ಧ ಸಂಗೀತಿಗೆ ರಾಜಾಶ್ರಯ
ಅಜಾತಶತ್ರುವಿನ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆಯೆಂದರೆ ಪ್ರಥಮ ಬೌದ್ಧ ಸಂಗೀತಿಗೆ (First Buddhist Council) ನೀಡಿದ ರಾಜಾಶ್ರಯ. ಬುದ್ಧರ ಮರಣಾನಂತರ, ಬುದ್ಧರ ಬೋಧನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಗೊಂದಲ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತುಹೀನತೆ ಸಂಘದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಪಾಯ ಎದುರಾದಾಗ, ಹಿರಿಯ ಶಿಷ್ಯ ಮಹಾಕಶ್ಯಪ ಅಜಾತಶತ್ರುವಿನ ಬಳಿ ಸಹಾಯ ಕೋರಿದನು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ, ಮೊದಲ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲೇ (ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಪೂ. 483) ರಾಜಗೃಹದ ಸಪ್ತಪರ್ಣಿ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬೌದ್ಧ ಸಂಗೀತಿ ಜರುಗಿತು. ಅಜಾತಶತ್ರುವಿನ ಆಶ್ರಯ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಡಿ, 500 ಮಂದಿ ಅರಹಂತರು ಸೇರಿ, ಮಹಾಕಶ್ಯಪನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಭೆ ನಡೆಯಿತು. ಈ ಸಂಗೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸೇವಕರಾಗಿದ್ದ ಆನಂದರು ಸುತ್ತಗಳನ್ನೂ (ಬುದ್ಧನ ಧರ್ಮೋಪದೇಶಗಳು), ಉಪಾಲಿಯವರು ವಿನಯವನ್ನೂ (ಸಂಘದ ಶಿಸ್ತು ನಿಯಮಗಳು) ಮೌಖಿಕವಾಗಿ ಪಠಿಸಿ, ಸಂಘದ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದರು.
ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲಿಪಿ ಬಳಕೆ ಇನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ರೂಢಿಗೆ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ಬುದ್ಧನ ಬೋಧನೆಗಳ ಮೌಖಿಕ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಇದೊಂದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅಜಾತಶತ್ರುವಿನ ರಾಜಕೀಯ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಲ್ಲದೆ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಭೆಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುವುದು ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಂಗೀತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಬುದ್ಧರ ಧಮ್ಮ ಮತ್ತು ವಿನಯ ಮುಂದಿನ ತಲೆಮಾರುಗಳಿಗೆ ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿ ರವಾನೆಯಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಬೌದ್ಧ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ.
ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವ
ಬಿಂಬಿಸಾರ ಮತ್ತು ಅಜಾತಶತ್ರುವಿನ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ನೋಡಿದಾಗ, ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ರಾಜಕೀಯ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಬೆಂಬಲ ಒದಗಿಸಿದರು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ:
ಬಿಂಬಿಸಾರ: ವೇಣುವನದ ದಾನದ ಮೂಲಕ ಸಂಘಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಶಾಶ್ವತ ನೆಲೆ ಒದಗಿಸಿ, ರಾಜಾಶ್ರಯದ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದನು.
ಅಜಾತಶತ್ರು: ಬುದ್ಧನ ಅವಶೇಷಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಥಮ ಬೌದ್ಧ ಸಂಗೀತಿಯ ಆಯೋಜನೆಯ ಮೂಲಕ, ಬುದ್ಧನ ಬೋಧನೆಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗದಂತೆ ಸಂರಕ್ಷಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗಳಿಗೆ ರವಾನಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದನು.
ಈ ಎರಡೂ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಹೋಗಿದ್ದರೆ, ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ ಒಂದು ಸಣ್ಣ, ಸ್ಥಳೀಯ ಶ್ರಮಣ ಪಂಥವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದು ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತೇನೋ ಎಂದು ಹಲವು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಬದಲಿಗೆ, ಮಗಧ ರಾಜಸತ್ತೆಯ ಬೆಂಬಲದಿಂದ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ ಗಂಗಾ ಬಯಲಿನಾದ್ಯಂತ ಬೇರೂರಿ, ಮುಂದೆ ಅಶೋಕ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (ಅದೇ ಮಗಧ ಪ್ರದೇಶದಿಂದಲೇ ಬಂದ ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಡಿ) ಇಡೀ ಏಷ್ಯಾ ಖಂಡಕ್ಕೆ ಹರಡುವ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿ ಪಡೆಯಿತು.
ಕೊನೆಯ ಮಾತು
ಬಿಂಬಿಸಾರ ಮತ್ತು ಅಜಾತಶತ್ರುವಿನ ಕಥೆ ರಾಜಕೀಯ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆ, ಕುಟುಂಬ ದುರಂತ, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ರೂಪಾಂತರದ ಸಂಗಮವಾಗಿದೆ. ತಂದೆ-ಮಗನ ನಡುವಿನ ದುರಂತಮಯ ಸಂಬಂಧದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅಪಾರ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದರು. ಇಂದಿಗೂ ರಾಜಗಿರ್‌ನ ವೇಣುವನ, ಸಪ್ತಪರ್ಣಿ ಗುಹೆ ಮತ್ತು ಗೃಧ್ರಕೂಟ ಪರ್ವತಗಳು ಬೌದ್ಧ ಯಾತ್ರಿಕರಿಗೆ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ, ಈ ಇಬ್ಬರು ಮಗಧ ದೊರೆಗಳ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಿವೆ.
ಡಾ ಎನ್ ಮೌರ್ಯ
