ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ರಾಷ್ಟ್ರ. ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಗಳ ರೂಪುಗೊಳಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯದ ದಿಕ್ಕು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಜನರ ಮತದಾನದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮಾಜದ ವಿವಿಧ ವರ್ಗಗಳು ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕು, ಅವಕಾಶ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜಕೀಯದ ಮೂಲಕವೇ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ದಲಿತ ಸಮುದಾಯದ ರಾಜಕೀಯ ಚಳುವಳಿ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ಹೊಂದಿದೆ.
ಇಂದು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್, ಬಿಜೆಪಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ದಲಿತ ನಾಯಕರು ಮತ್ತು ಮತದಾರರು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೂ, ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯ ಚಳುವಳಿಯ ಮೂಲವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಬಹುಜನ ಸಮಾಜ ಪಕ್ಷ (BSP) ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ತಿರುವು ನೀಡಿದ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ.
ದಲಿತ ಸಮುದಾಯ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಥಿತಿ
ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರದ ಹಲವು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ದಲಿತ ಸಮುದಾಯದ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಥಿತಿ ಬಹಳ ದುರ್ಬಲವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅನೇಕ ರಾಜಕೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಕರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕು ಇದ್ದರೂ, ರಾಜಕೀಯ ನಿರ್ಧಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಪಾತ್ರ ಹೆಚ್ಚು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.
ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಸೂಚಿಸಿದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಮತ ಹಾಕುವುದು ಎಂಬ ಮನೋಭಾವ ಬಹುಡೆಡೆ ಕಂಡುಬಂದಿತ್ತು. ದಲಿತ ಸಮುದಾಯಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕೆಲಸಗಳು, ಕೂಲಿ ಕೆಲಸಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದುಳಿದ ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದವು. ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಮನೋಭಾವ ಅಥವಾ ಸಂಘಟಿತ ರಾಜಕೀಯ ಚಿಂತನೆ ಬೆಳೆಯಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಕಾಲ ಬೇಕಾಯಿತು.
ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಜಾಗೃತಿ
ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ ಶಿಲ್ಪಿ B. R. Ambedkar ದಲಿತ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ರಾಜಕೀಯ ಜಾಗೃತಿ ನೀಡಿದ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕರು. ಅವರು ಕೇವಲ ಸಂವಿಧಾನ ರಚನೆ ಮಾಡಿದ ನಾಯಕ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ದಲಿತರ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ ಮಹಾನ್ ಚಿಂತಕರು.
ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ರಾಜಕೀಯ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇತಿಹಾಸ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕೆಲ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ವಿರುದ್ಧವೇ ದಲಿತ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಮತಭೇದ ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳೂ ನಡೆದಿದ್ದವು. ಇದರಿಂದ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಪ್ರಭಾವ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಕೆಲವು ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಗಳು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದವು ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ನಂತರದ ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯ
ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮಟ್ಟಿನ ಶಿಥಿಲತೆ ಕಂಡುಬಂದಿತು ಎಂಬುದು ಅನೇಕ ಸಂಶೋಧಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಸಂಘಟಿತ ರಾಜಕೀಯ ಚಳುವಳಿ ಕ್ಷೀಣಗೊಂಡಂತೆ ಕಾಣಿಸಿತು.
ಆದರೆ ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತೆ ಹೊಸ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿ ಬರಲು ಕಾರಣರಾದವರು Kanshi Ram. ಅವರು ಬಹುಜನ ಸಮಾಜವನ್ನು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಸಂಘಟಿಸುವ ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರು.
ಬಹುಜನ ಸಮಾಜ ಪಕ್ಷದ ಉದಯ
Bahujan Samaj Party ಸ್ಥಾಪನೆಯೊಂದಿಗೆ ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಹೊಸ ದಿಕ್ಕು ಸಿಕ್ಕಿತು. ಕಾಂಶಿರಾಮ್ ಅವರ ಧ್ಯೇಯ ದಲಿತರು, ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರನ್ನು ಒಂದೇ ರಾಜಕೀಯ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಘಟಿಸುವುದು.
ಈ ಚಳುವಳಿ ದಲಿತ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಅರಿವು ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಿಮಾನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. ದಲಿತರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವದ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.
ಮಾಯಾವತಿ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ ರಾಜಕೀಯ
ಬಿಎಸ್ಪಿಯ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವರು Mayawati. ಅವರು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬಾರಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೇರಿದ ದಲಿತ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.
ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಂತಹ ದೊಡ್ಡ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ದಲಿತ ನಾಯಕತ್ವದಿಂದ ಸರ್ಕಾರ ರಚನೆಯಾಗುವುದು ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಘಟನೆ. ಇದರಿಂದ ದೇಶದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿರುವ ದಲಿತ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೂ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರೇರಣೆ ದೊರಕಿತು.
ಮಾಯಾವತಿ ಅವರ ಆಡಳಿತವು ದಲಿತ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ನೀಡಿದ ಘಟನೆ ಎಂದು ಕೆಲವರು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಇತರ ಪಕ್ಷಗಳ ರಾಜಕೀಯ ತಂತ್ರ
ಬಿಎಸ್ಪಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಂಡ ನಂತರ ಇತರ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಕೂಡ ದಲಿತ ನಾಯಕರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಆರಂಭಿಸಿವೆ ಎಂದು ರಾಜಕೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಕರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ದಲಿತ ಮತದಾರರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್, ಬಿಜೆಪಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪಕ್ಷಗಳು ದಲಿತ ನಾಯಕರಿಗೆ ಟಿಕೆಟ್ ನೀಡುವುದು, ಸಚಿವ ಸ್ಥಾನ ನೀಡುವುದು, ಸಂಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ನೀಡುವುದು ಮುಂತಾದ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿವೆ.
ಇದನ್ನು ಕೆಲವರು “ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಬಂದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅವಕಾಶ” ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಬಿಎಸ್ಪಿಯ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಮಹತ್ವ
ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ:
ಒಂದುವೇಳೆ ಬಿಎಸ್ಪಿ ತನ್ನ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರೆ ಏನಾಗಬಹುದು?
ಕೆಲ ರಾಜಕೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಬಿಎಸ್ಪಿಯಂತಹ ಸ್ವತಂತ್ರ ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಇತರ ಪಕ್ಷಗಳು ದಲಿತ ನಾಯಕರನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ಮತ್ತು ಅವಕಾಶ ನೀಡುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆ.
ಆ ಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ದಲಿತ ನಾಯಕತ್ವದ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜಕೀಯ ಧ್ವನಿ ದುರ್ಬಲವಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ ಎಂದು ಕೆಲವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯವು ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಅಧ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಚಿಂತನೆ, ಕಾಂಶಿರಾಮ್ ಅವರ ಸಂಘಟನೆ ಮತ್ತು ಮಾಯಾವತಿ ಅವರ ಆಡಳಿತ ಅನುಭವ ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯ ಚಳುವಳಿಗೆ ಮಹತ್ವದ ದಿಕ್ಕು ನೀಡಿವೆ. ಇಂದು ಭಾರತದ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ದಲಿತ ನಾಯಕರು ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಲು ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯ ಚಳುವಳಿಯ ದೀರ್ಘ ಹೋರಾಟ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ಅನೇಕ ವಿಶ್ಲೇಷಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯವು ಹೇಗೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೊಂದಿಗೇ ನಿಕಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.
